Charley Toorop – Wessel Krul
Een onrustige ziel in vaste vormen
Met Charley Toorop. Een schildersleven heeft Wessel Krul een biografie geschreven die recht doet aan de complexiteit van een kunstenaar die zich nooit in een hokje liet stoppen. Het boek is omvangrijk, rijk gedocumenteerd (uitgebreid notenapparaat) en tegelijk opvallend leesbaar. Krul richt zich niet uitsluitend op de werken van Toorop, maar vooral op de persoon achter de schilderijen: een vrouw die haar leven met grote intensiteit leefde en daarin zelden rust vond. Charley Toorop behoort tot die zeldzame kunstenaars die al tijdens hun leven een vaste plaats in de nationale kunstgeschiedenis verwierven. Toch maakt deze biografie meteen duidelijk dat succes en erkenning geen garantie waren voor evenwicht of tevredenheid. Krul toont Toorop als een persoon vol tegenstrijdigheden: dominant en onzeker, onafhankelijk en afhankelijk, hartstochtelijk en streng voor zichzelf. Die spanningen vormen de rode draad van het boek.
Karakter
De biografie volgt Toorop chronologisch in dertig hoofdstukken, maar het voelt nooit aan als een opsomming van gebeurtenissen. Krul is een verteller die scènes kan oproepen en stemmingen weet te vangen. Hij laat zien hoe Toorop’s jeugd — als enig kind van twee fundamenteel verschillende ouders — haar blijvend tekende. De botsende werelden waarin zij opgroeide, verklaren veel van haar latere innerlijke verdeeldheid. Toch wordt haar karakter nergens psychologisch dichtgetimmerd. Krul suggereert, observeert en laat ruimte voor ambiguïteit.
Werkwijze Krul
Een van de sterke punten van het boek is de manier waarop het kunstenaarschap van Toorop wordt ingebed in haar dagelijks leven. Haar werkdrift was legendarisch, maar die ging gepaard met een bijna obsessieve behoefte aan controle. Terwijl in haar bestaan verhuizingen, relaties en onrust aan de orde van de dag waren, heerste in haar atelier een bijna absolute orde. “Wie bij haar op bezoek kwam, verbaasde zich over de buitengewone ordelijkheid van haar huis”. Krul beschrijft die tegenstelling zonder ze te verklaren, maar door ze naast elkaar te laten bestaan — precies zoals ze ook in Toorop’s leven samenvielen. “Die tegenstelling kwam ook naar voren in haar opvattingen over kunt. Toorop had een diepe bewondering voor de geometrisch-abstracte kunst van Piet Mondriaan, maar in haar eigen werk zocht ze naar beweging, expressie en sterke emoties”.
Opvallend is dat Krul geen zware kunsthistorische analyses opdringt. Stromingen, invloeden en stijlontwikkelingen komen aan bod, maar blijven ondersteunend aan het verhaal. Voor de gemiddelde lezer werkt dat verfrissend. De schilderijen worden benaderd vanuit hun ontstaanscontext: waarom maakte Toorop dit werk, in welke fase van haar leven, onder welke omstandigheden? Dat levert inzicht op zonder specialistische voorkennis te vereisen.
Toorop’s netwerk
Toorop’s verhouding tot haar tijdgenoten vormt een ander belangrijk element. De biografie leest op momenten als een levendig portret van het culturele netwerk waarin zij verkeerde. Dichters, schilders, architecten, critici en verzamelaars duiken op, soms vluchtig, soms langdurig aanwezig in haar leven. Krul laat zien hoe intens Toorop deelnam aan het culturele debat van haar tijd, hoe ze mensen samenbracht, discussies voerde en zich mengde in artistieke en politieke kwesties. Tegelijk blijft zij altijd het middelpunt van het verhaal; de bijfiguren worden nooit belangrijker dan de hoofdpersoon.
Toorop privé
Bijzonder overtuigend is de manier waarop Krul het privéleven van Toorop beschrijft. Haar relaties waren talrijk, intens en vaak destructief. Zonder sensatiezucht maakt hij duidelijk hoezeer liefde en werk bij haar met elkaar in conflict kwamen. Toorop verlangde naar verbondenheid, maar ervoer diezelfde nabijheid vaak als bedreiging van haar autonomie. Dat spanningsveld wordt nergens geromantiseerd. Integendeel: de lezer voelt de vermoeidheid, de twijfel en soms ook de hardheid waarmee zij keuzes maakte — ten koste van anderen, maar ook van zichzelf.
Het moederschap neemt in het boek een ongemakkelijke, maar noodzakelijke plaats in. Krul schuwt het niet om te laten zien hoe moeilijk Toorop het vond om zorg en kunstenaarschap te verenigen. Haar keuzes worden niet veroordeeld, maar ook niet vergoelijkt. Juist door die nuchtere benadering ontstaat een geloofwaardig beeld van een vrouw die voortdurend het gevoel had tekort te schieten, wat ze ook deed.
WO II
Ook Toorop’s positie tijdens en na de Tweede Wereldoorlog wordt zorgvuldig behandeld. Haar houding in de bezettingsjaren, haar afkeer van fascisme en haar politieke betrokkenheid na de oorlog krijgen aandacht zonder dat het boek verandert in een ideologisch pamflet. Krul toont hoe morele overtuigingen en artistieke integriteit voor Toorop onlosmakelijk met elkaar verbonden waren, maar hij laat ook zien dat zulke overtuigingen niet vrij waren van spanningen en teleurstellingen.
Stijl
Stilistisch is deze biografie opvallend evenwichtig. Krul schrijft helder, zonder academische omwegen, maar met voldoende nuance om zijn onderwerp recht te doen. Hij citeert ruim uit brieven en herinneringen, waardoor Toorop vaak zelf aan het woord komt. Dat geeft het boek een directe toon en voorkomt dat de biograaf tussen lezer en onderwerp in blijft staan.
Sterke punten
 Wat deze biografie uiteindelijk zo overtuigend maakt, is dat ze weigert Charley Toorop te reduceren tot een icoon. Ze verschijnt hier niet als heldin, noch als slachtoffer, maar als een mens met uitzonderlijke kracht én kwetsbaarheid. Haar schilderijen krijgen betekenis doordat de lezer begrijpt onder welke druk, met welke ambitie en tegen welke innerlijke weerstand ze tot stand kwamen — zonder dat kunst wordt herleid tot biografie.
Charley Toorop. Een schildersleven is daarmee meer dan een kunstenaarsbiografie. Het is zoals de titel al verwoordt: een indringend portret van een vrouw die haar hele bestaan in dienst stelde van haar werk, en daar een hoge prijs voor betaalde. Voor lezers met belangstelling voor Nederlandse kunst, maar vooral voor wie wil begrijpen hoe kunst en leven elkaar kunnen versterken Ă©n ondermijnen, is dit een rijk, meeslepend en toegankelijk boek.
Het Kröller-Müller Museum (Otterlo) bezit de grootste museale collectie van Charley Toorop’s werk.
Uitgegeven door Boom uitgevers
Kees de Kievid
Boek bestellen!
