Dievenland – Janna Coomans

Middeleeuwse misdaad met een gezicht

Het doorpluizen van archieven, en meer bepaald van rechtszaken en strafregisters, is een monnikenwerk. Een volgende, minstens even veeleisende fase, bestaat uit het verwerken van deze gegevens voor de academische wereld. Wie echter nog een stap verder wil gaan, kan proberen dit materiaal ook voor een ruimer publiek toegankelijk te maken. Dat laatste vormt wellicht de grootste uitdaging. Historicus Janna Coomans slaagt daar met verve in. Op basis van stadsarchieven uit Deventer, Kampen en ’s-Hertogenbosch destilleert zij in Dievenland op een empathische manier een levendig verhaal over middeleeuwse criminelen en hun bestaan. Het resultaat is een fascinerende inkijk in het leven aan de rand van een harde samenleving waar overleven een dagelijkse strijd was.

Grote waarde van alledaagse voorwerpen

Coomans besteedt bijzondere aandacht aan zowel de verschillen als gelijkenissen tussen toen en nu. Een eerste opvallend verschil is de grote betekenis en waarde die alledaagse voorwerpen in de middeleeuwen hadden. Naar schatting ging zo’n 70% van het inkomen van een gewone middeleeuwer op aan voedsel, waardoor er weinig ruimte was voor andere uitgaven. Bovendien waren gebruiksvoorwerpen handgemaakt, zeer duurzaam en vaak emotioneel geladen. Het is dan ook niet verwonderlijk dat het merendeel van de diefstallen betrekking had op wat wij vandaag als banaal beschouwen zoals schotels, schalen, kannen, lepels, ketels, potten en kandelaars. Ook kledij, schoeisel, dieren en voedsel werden frequent gestolen. Juwelen en sieraden vormden slechts een klein aandeel, goed voor amper drie procent van de gevallen. Gelddiefstal kwam in minder dan een derde van de dossiers voor. Het vervalsen van munten of het afschrapen van edelmetaal was zeldzaam, maar werd uitzonderlijk zwaar bestraft: in principe met de doodstraf. Zo werd in Deventer in 1434 de gevluchte muntmeester van het stadje Batenburg gearresteerd en veroordeeld tot levend koken.

Het belang van faem

Diefstal werd streng bestraft en de doodstraf lag voor velen op de loer. Toch eindigde niet iedereen met het hoofd op het hakblok. Coomans toont overtuigend aan dat het middeleeuwse rechtssysteem genuanceerder was dan vaak wordt aangenomen. Wie voor het eerst werd betrapt en over een goede reputatie beschikte, kon op mildheid rekenen, zeker als getuigen bereid waren een goed woordje te doen. Deze ‘faem’, of reputatie, fungeerde als het sociale kapitaal van de middeleeuwer. Niet alleen de misdaad zelf telde, maar ook hoe de gemeenschap de dader beoordeelde.

Een treffend voorbeeld is dat van de zeventigjarige Jan Sondachs, die in 1438 naar Lommel trok om brood te bedelen en er stiekem een huik te stelen. Hij werd betrapt en kreeg een boete van maar liefst 80 gulden. Omdat hij echter altijd ‘ter goede famen gestaen’ gehad, schoten vrienden en andere ‘goede lieden’ hem te hulp bij het betalen van de boete. Dergelijke vormen van wat we vandaag haast als middeleeuwse crowdfunding zouden bestempelen, komen geregeld voor in de bronnen.

Vreemdelingen en rondtrekkende dieven daarentegen, zonder sociaal vangnet of lokale verankering, kregen veel zwaardere straffen. Dit systeem van klassenjustitie droeg bij tot het bewaren van de sociale orde, maar maakte tegelijk duidelijk hoe diep uitsluiting en ongelijkheid in het middeleeuwse recht verankerd waren.

Georganiseerde misdaad

De kleine criminaliteit die Coomans beschrijft is meer dan een reeks losse anekdotes. Ze toont een samenleving die worstelde met armoede, sociale spanningen en het handhaven van orde. Lokale autoriteiten konden zich harde en soms wrede straffen permitteren door een samenloop van factoren: economische tegenslagen, voortdurende spanningen tussen rivaliserende landsheren en vorsten, en de vervolging van ketterij. Coomans wijst daarbij op parallellen met onze tijd waarin maatschappelijke onzekerheid kan leiden tot een toename van vijandigheid tegenover de ‘ander’ – groepen die gepercipieerd worden als een bedreiging voor verworven bezit en privileges.

Daarnaast besteedt zij aandacht aan georganiseerde misdaad, zoals de bende van Knyp, die met terreur en geweld de orde verstoorde. Veel dieven waren voortdurend onderweg en verkochten hun gestolen goederen in verschillende steden om niet gepakt te worden en waren daardoor moeilijk te grijpen. De samenwerking tussen lokale en provinciale autoriteiten om dergelijke bendes te bestrijden doet opvallend modern aan en kan worden gezien als een premoderne voorloper van internationale politiezorg. Zo schetst Coomans een breed spectrum van criminaliteit, van het kleine diefstalletje uit pure noodzaak tot georganiseerde bendeactiviteiten.

Empathische toon

Wat Dievenland vooral zo krachtig maakt, is de empathische toon van het boek. Coomans slaagt erin droge archiefstukken om te vormen tot verhalen vol leven en menselijkheid. De lezer voelt de honger, de angst en de wanhoop, maar ook de hoop en veerkracht van de mensen die in deze bronnen tot leven komen. Het boek is geen afstandelijke geschiedenis, maar een warme, betrokken reconstructie van het bestaan van gewone mensen die doorgaans slechts in de marges van de geschiedenis verschijnen.

Hoewel het boek stevig verankerd is in wetenschappelijk onderzoek, leest het vlot en toegankelijk. Coomans vermijdt jargon en brengt het verleden met heldere taal en sprekende anekdotes dichtbij. Het boek is geïllustreerd met zwart-witafbeeldingen en kaarten, aangevuld met een katern van acht pagina’s kleurenafbeeldingen met illustratieverantwoording. Achterin zijn een notenverklaring en een bibliografie opgenomen.

Conclusie

Dievenland is een aanrader voor iedereen die de middeleeuwen niet alleen wil zien als de tijd van ridders en koningen, maar ook als die van mensen die onder zware omstandigheden probeerden te overleven. Het boek nodigt uit tot reflectie over sociale rechtvaardigheid, uitsluiting en de rol van gemeenschap. Dit zijn nu net thema’s die vandaag even relevant zijn als vijf eeuwen geleden.

Kris Muylle

Uitgegeven door de Bezige Bij

Meer geschiedenis