Een gat in het hoofd – Anton de Goede

De schrijver als verdwijntruc

Het schrijven van biografieën van auteurs die hun leven lang alles deden om zo ondoorgrondelijk mogelijk over te komen, levert vanzelfsprekend een groot probleem op. Heere Heeresma (1932–2011) was zo iemand: een auteur die wantrouwen als levenshouding beschouwde, fictie en feit bewust door elkaar husselde en het liefst communiceerde via een postbus. Dat juist Anton de Goede zich aan een biografie waagde, is daarom zowel logisch als riskant. Logisch, omdat De Goede Heeresma al sinds zijn jeugd leest, hem persoonlijk kende en hem herhaaldelijk interviewde voor de radio. Riskant, omdat nabijheid en bewondering zelden een neutrale biografie opleveren.

Een gat in het hoofd. Leven en werk van Heere Heeresma werd echter geen hagiografie en evenmin een klassieke levensbeschrijving. Het is eerder een zorgvuldig opgebouwde reportage over een man die zijn leven als toneel opvoerde, maar die act tegelijk bloedserieus nam. De Goede beschrijft niet alleen een schrijver, maar ook een houding: tegendraads, anti-institutioneel, godsdienstig én anarchistisch.

Titel

De titel is goed gekozen. Het ‘gat’ verwijst naar wat ontbreekt: betrouwbare gegevens, vaste grond, kloppende verklaringen. Heeresma leefde met opzet buiten het geijkte systeem. Hij wantrouwde overheden, wilde geen belasting betalen, hield zijn adres geheim. Zijn eigen zoon viel, wat hem betrof, buiten de leerplicht! De prijs daarvan was hoog: geen financiële zekerheid, sociale afzondering, een eenzaam levenseinde. De Goede laat zien dat deze zelfgekozen illegaliteit geen pose was, maar een consequent doorgevoerde levensstijl.

Vorm

Wat deze biografie bijzonder maakt, is de vorm. De Goede kiest niet voor een strak chronologisch verhaal, maar voor een thematische aanpak waarin spelers elkaar afwisselen. Vrienden, uitgevers, familieleden, schrijvers en radiomakers, ze komen allemaal uitgebreid aan het woord. De biograaf schuwt daarbij niet zichzelf zichtbaar op de voorgrond te zetten. Hij noteert zijn twijfels, zijn fascinatie en zijn ongemak. Dat maakt het boek persoonlijk, soms zelfs intiem, maar nooit kritiekloos.

De persoon

Heeresma komt naar voren als een man vol tegenstrijdigheden. Een pesterige provocateur met een grote mond, maar ook iemand met het spreekwoordelijke kleine hartje, die ontroerend invoelend kon schrijven over kwetsbare mensen aan de rand van de samenleving. Zijn bekendste werken – Een dagje naar het strand, Han de Wit gaat in ontwikkelingshulp, Zwaarmoedige verhalen voor bij de centrale verwarming – werden massaal gelezen en verfilmd, maar bleven lange tijd uit het zicht van der literaire wereld. Te volks, te realistisch, te weinig ‘gelaagd’, zo luidde het oordeel. De Goede laat overtuigend zien hoe onterecht dat was.

Thematiek

Centraal in deze biografie staat de vraag: wat is waarheid en wat is leugen. Heeresma was een fantast, een overdrijver, iemand die met zichtbaar genoegen sterke verhalen opdiste. Soms bleken die achteraf niet eens zo onwaar als gedacht. Zijn vermeende afstamming van Grutte Pier bijvoorbeeld, werd door genealogisch onderzoek verrassend dicht bij de waarheid gebracht. Toch is het niet de feitelijke juistheid die hier telt, maar de functie van het gebruiken van de fantasie, de verbeelding laten spreken, variërend van creatief vertellen tot feitelijk onjuist verzinnen, afhankelijk van de context. Voor Heeresma was verbeelding een overlevingsstrategie, een manier om grip te krijgen op een wereld die hij fundamenteel wantrouwde.

Standpunt biograaf

De Goede bekijkt de zaken nauwelijks vanuit een psychologisch perspectief, en dat is een verstandige keuze. Hij laat zien hoe Heeresma’s jeugd in Amsterdam-Zuid tijdens de oorlog – met Joodse onderduikers in huis en het wegvoeren van buurtgenoten – diepe sporen naliet. De vroege dood van zijn vader, een streng gelovige godsdienstleraar, zorgde ervoor dat de jonge Heere al vroeg in een volwassen rol werd geduwd. Het geloof, vooral het jodendom, bleef hem zijn leven lang fascineren. De Goede besteedt veel aandacht aan deze religieuze dimensie, die in eerdere beschouwingen vaak is weggezet als “spielerei” of “ironisch spel”. Hier wordt duidelijk dat Heeresma’s geloof serieus genomen moet worden, hoe paradoxaal dat ook lijkt bij een schrijver die tegelijk pornografische satires produceerde.

Donkere kant

Ook de donkere kant ontbreekt niet. De verstoorde familierelaties, vooral met dochter Marijne en broer Marcus, geven een onaangenaam beeld van een narcistische, wraakzuchtige man, die weinig ruimte liet aan anderen. Heere junior, door zijn vader opgevoed om zoon te blijven in plaats van een zelfstandige man te worden, ontwikkelt geen eigen stem en blijft vooral een afgeleide van zijn vader. De Goede registreert dit alles nauwgezet, zonder sensatiezucht, maar ook zonder het te vergoelijken.
Sterk is bovendien de manier waarop het literaire werk voortdurend in relatie tot het leven wordt besproken, zonder dat ze elkaars plaats gaan innemen. De Goede reconstrueert publicatiegeschiedenissen, uitgeversruzies, verfilmingen en vertalingen, en toont hoe Heeresma zich bewust buiten de officiële letteren plaatste. Grote uitgevers zag hij als vijanden, kleine uitgevers behandelde hij hoffelijk. Contante betaling ‘in de jat’ was de norm. Het past in het beeld van een schrijver die liever een verteller was dan een literator, iemand in de traditie van de Jiddische rondtrekkende boekenman.
Aan het eind stelt De Goede zichzelf de wezenlijke vraag: kun je iemand blijven bewonderen als je hem zo grondig leert kennen? Zijn antwoord is aarzelend maar eerlijk. Heeresma was een vermakelijke rotzak, een bulldozer van een man, maar ook een schrijver met een uitzonderlijk gevoel voor taal, humor en melancholie. Die spanning blijft bestaan, en juist daarin schuilt de kracht van deze biografie.

Waarde

Een gat in het hoofd is geen definitief portret en pretendeert dat ook niet te zijn. Het boek laat gaten open, twijfelt, weegt af. Maar het maakt Heere Heeresma wel weer zichtbaar: als schrijver, als mens, als mythe en als probleem. Veelkleurig, ongemakkelijk en opnieuw relevant. Voor wie geïnteresseerd is in de rafelranden van de Nederlandse literatuur is dit een onmisbaar boek.

Kees de Kievid

Uitgegeven door De Arbeiderspers

Meer Biografie & Autobiografie