Papieren paradijs – Marlies Medema

Het beloofde land

Marlies Medema beschrijft het waargebeurde verhaal van Anna Pannekoek, een domineesvrouw die niet naar Suriname wil emigreren. In 1799 wordt Anna geboren als oudste van acht kinderen. Anna is lid van een van de meest vooraanstaande families uit Heelsum en Renkum. Als Anna elf jaar is, overlijdt haar zusje van drie door verdrinking. Anna had de taak op haar te letten en ziet zichzelf als schuldige aan haar dood. Ze houdt hier een trauma aan over en wil nooit meer met een boot varen. Het water boezemt haar te veel angst in. Anna heeft al vanaf jonge leeftijd een longziekte die af en toe veel van haar lichaam vraagt. Ze denkt dat ze de ziekte heeft gekregen toen ze probeerde haar zusje te redden en ziet de ziekte als straf van God omdat dit mislukte.

Haar jeugd verloopt verder zonder meer schokkende gebeurtenissen. Ze wordt streng opgevoed met de normen en waarden van die tijd, hetgeen onder andere betekent dat ze als meisje/jonge vrouw zelf niets te bepalen heeft. Zo is ze verliefd op Marten die door haar ouders als te min wordt beschouwd. Anna legt zich uiteindelijk neer bij een door haar ouders gearrangeerd huwelijk met Arend, een theologiestudent die later dominee wordt. Met hem zal haar toekomst zekerder zijn qua status en geld.

Het huwelijk

In 1840 als Anna al zeventien jaar met Arend getrouwd is en zwanger is van haar achtste kind vangt ze een gesprek op tussen haar man en hun zwager Dirk (ook een dominee). Ze willen naar Suriname. Anna probeert er achter te komen wat de mannen precies van plan zijn en geeft aan dat zij niet naar Suriname wil. Ze is bang voor de zeereis en wil niet helemaal opnieuw beginnen. Ze vraagt zich af of Aartje, de vrouw van Dirk en de zus van Arend, daar wel sterk genoeg voor is en of hun kinderen wel bestand zijn tegen zo’n ‘primitief’ klimaat. En is het klimaat wel geschikt voor haar in verband met haar gezondheid? Arend reageert daar alleen maar zeer geërgerd op. Het zijn haar zaken niet, de mannen nemen de beslissingen. Arend en Dirk hebben alles al geregeld en het maakt hun niet uit wat hun naasten er van vinden. Zelfs het overlijden van Aartje doet de mannen niet van gedachten veranderen, ze willen beslist naar Suriname.

Suriname

In de jaren na 1840 worden de plannen om naar Suriname te gaan steeds concreter. Vacatures voor dominees zijn er niet. Arend en Dirk zijn daarom van plan een nieuwe nederzetting te bouwen in de buurt van Groningen. De regering zal een deel van de kolonisatie subsidiëren. Elk gezin dat meegaat krijgt vrije overtocht, gratis voedsel en een bedrag van zeventig gulden per gezin. Daarnaast ook nog twee morgen bouwland, een lap grond van vier akkers om te bewerken, veldgereedschap en pluimvee. Er zullen huizen moeten worden gebouwd en bossen worden gekapt om landbouwgrond te verkrijgen. Drie mannen reizen vooruit om de aangewezen plek te bekijken. Een van de drie is van mening dat de aangewezen plaatsen niet vruchtbaar genoeg zijn. Toch gaat het project door en in 1845 gaan ze met een vijftigtal families op weg.

De desillusie is groot als ze aankomen. Er is praktisch geen woonruimte en er is nog niet veel bos gekapt. Het ergste is dat er een zeer besmettelijke ziekte heerst die vele dodelijke slachtoffers maakt. Hoewel Anna haar hele leven gewend is de beslissingen van anderen (eerst haar ouders, dan haar man) op te volgen, durft ze in Suriname meer voor haarzelf op te komen. Ze zorgt niet meer alleen voor haar huishouden en gezin, maar gaat anderen helpen. Er is veel armoede en de meeste mensen leven met grote aantallen in te kleine woonruimtes. Arend trekt zich daar niets van aan. Hij zorgt vooral goed voor zichzelf. Voor hem is Suriname dan misschien het beloofde land, voor de velen die met hem meereisden is het dat beslist niet.

Conclusie

In enkele reacties op dit verhaal die voorin het boek en op de achterflap zijn opgenomen wordt de roman geroemd vanwege het feit dat deze je aan het denken zet over de rechten die vrouwen hadden en hoe ze toch hun eigen keuzes durfden te maken. Op mij maakte echter nog meer indruk de beschrijving van de verschrikkelijke armoede die in die periode in Nederland en Suriname heerste en hoe dichtbij de dood was. Veel vrouwen kregen kinderen waarvan een groot deel al jong overleed. En tegen een epidemie zoals in 1845 in Suriname was vrijwel niets te doen.

Jitske Bijker

Uitgegeven door Rainbow

Meer romans