De ijdelheid van de kanunnik – Hendrik Callewier
De onsterfelijke kanunnik
In zijn nieuwe boek schetst historicus Hendrik Callewier (1981) een breed en helder beeld van kanunnik Joris van der Paele (1365–1443), de man die door Jan van Eyck in 1436 onverbloemd werd vereeuwigd op het beroemde schilderij Madonna met kanunnik Joris van der Paele. Dit meesterwerk is te bezichtigen in het Groeningemuseum in Brugge. De auteur reconstrueert zijn levensloop met oog voor de kunsthistorische, sociale en kerkpolitieke context.
Het boek opent met een nauwgezette bespreking van het schilderij. Callewier toont hoe Jan van Eyck zijn opdrachtgever zonder enige idealisering afbeeldt: een oudere, pafferige man met duidelijke medische aandoeningen. De fijnheid van de schildering is zodanig dat artsen er volgens de auteur ziekten en fysieke kwalen uit kunnen afleiden. De omvangrijke en zorgvuldige iconografie wordt helder uitgelegd. De aandacht gaat hierbij onder meer uit naar de groene halsbandparkiet.
De piratenpaus
Daarna richt Callewier de blik op het Brugge van de vijftiende eeuw. Hij bespreekt de rol van de kanunniken en werking van het kapittel van de Sint-Donaaskerk, waarin Van der Paele een centrale functie bekleedde. Het boek toont hoe zijn afkomst uit een welvarende makelaarsfamilie hem een stevige uitgangspositie gaf.
De kern van het boek volgt Van der Paele naar het pauselijke hof. Tijdens zijn eerste reis naar Rome wordt hij in het Zwarte Woud in het Höllenthal (Hellendal) overvallen, een voorproefje van de turbulente tijd waarin hij terechtkomt: het Westers Schisma, de kerkelijke crisis waarbij de rooms-katholieke kerk decennialang verscheurd werd door meerdere pausen die elkaar de legitimiteit betwistten. In Rome bouwt hij een opmerkelijke carrière uit onder Johannes XXIII, de “piratenpaus”. Tijdens zijn leven cumuleert hij twintig prebenden, levenslange posities die hij als verhandelbare inkomstenbronnen beheerde. Op een onthutsende manier wordt geïllustreerd hoe kanunniken destijds vermogen konden opbouwen.
Ontsnappen aan de vergetelheid
Na een pijnlijke ontgoocheling in Utrecht keert Van der Paele terug naar Brugge, waar hij van zijn rijkdom leeft en zijn ultieme ambitie vormgeeft: een blijvende herinnering. Die wens krijgt gestalte in zijn opdracht aan Jan van Eyck.
Ironisch genoeg kwam dat levensdoel aan het wankelen in de daaropvolgende eeuwen. De Sint-Donaaskerk, waar het schilderij oorspronkelijk hing en waar Van der Paele eeuwig herdacht wilde worden, werd tijdens de Franse Revolutie verkocht en afgebroken. Het schilderij belandde zelfs in het Louvre. Dat het vandaag opnieuw in Brugge hangt is nauwelijks minder dan een historisch wonder.
Callewier schrijft opvallend leesbaar en richt zich duidelijk tot een breed publiek. Ondanks het ontbreken van voetnoten in de lopende tekst is het boek degelijk onderbouwd. Achteraan vindt de lezer een uitgebreide literatuurlijst, een tijdslijn, een overzicht van pausen (1378–1447) en een register van personen en plaatsen. De talrijke illustraties maken het geheel visueel bijzonder aantrekkelijk.
Met deze biografie biedt Callewier een genuanceerde en toegankelijke inkijk in het leven van een van de best gedocumenteerde opdrachtgevers uit de Vlaamse middeleeuwen. Het boek toont overtuigend hoe kunstgeschiedenis, machtsdynamiek en persoonlijke ambitie in elkaar grijpen. Tijdens het lezen wordt duidelijk waarom er, zowel binnen de kerk als in de bredere samenleving, protest klonk tegen de misstanden van die tijd. Dit ongenoegen zal enkele decennia later met de Reformatie in alle hevigheid losbarsten.
Eén ding moeten we de ijdele kanunnik wel nageven: hij is er wonderwel in geslaagd om aan de vergetelheid te ontsnappen.
Kris Muylle
Bekijk de Madonna met kanunnik Joris van der Paele in detail: Closer to Van Eyck | Further Works by Jan van Eyck
Boek bestellen!
