Dievenland – Janna Coomans
Een samenleving bekeken van onderaf
Met Dievenland heeft Janna Coomans een zeldzaam boek geschreven: academisch stevig verankerd, maar tegelijk verhalend, empathisch en opvallend goed leesbaar. Door zich te richten op dieven, landlopers en kleine criminelen uit de late middeleeuwen (1450–1550) keert zij het traditionele perspectief van de geschiedschrijving radicaal om. Geen koningen, veldslagen of kerkelijke hoogwaardigheidsbekleders zijn hier dominant aanwezig, maar mensen aan de randen van de samenleving: zwervers, veelplegers, gelegenheidsdieven, vrouwen die melk stelen of een jas meenemen die niet van hen is. Het resultaat is een boek dat niet alleen onze kijk op de middeleeuwen nuanceert, maar ook ongemakkelijke vragen stelt over onze eigen tijd.
Bronnen
Het hart van Dievenland wordt gevormd door een uitzonderlijk bronnenbestand: uitgebreide dievenbekentenissen uit onder meer Kampen, Deventer en ’s-Hertogenbosch. Waar veel archiefmateriaal weinig zegt over ‘gewone’ mensen, spreken deze registers daar juist uitvoerig over. Verdachten noemden wat ze hadden gestolen, van wie, waar en soms zelfs aan wie ze het daarna weer verkochten. Die opsommingen – zes koeken hier, een huik daar, zeventien schelvissen of een zilveren lepel – vormen de ruggengraat van Coomans’ betoog. Ze hebben iets aandoenlijks in hun nauwkeurigheid, maar zijn tegelijk onthutsend: achter elk object schuilt een leven, waarin bezit schaars en kwetsbaar was.
De aard van de dief
Coomans laat overtuigend zien dat diefstal in de late middeleeuwen niet zomaar een moreel vergrijp was, maar een aantasting van de sociale orde. In een wereld zonder bankrekeningen lag vrijwel al het vermogen besloten in spullen: kleding, huisraad, vee. Een jas vertegenwoordigde soms meer dan een maandloon; een laken werd doorgegeven als familie-erfstuk. Diefstal raakte daardoor direct aan eer, vertrouwen en identiteit. Dat verklaart waarom herhaalde diefstal zo zwaar werd bestraft – soms met de dood – zonder in de buurt te komen van het cliché dat er sprake is van een bloeddorstige rechtspraak. Integendeel: Coomans maakt duidelijk dat lijf- en doodstraffen relatief zeldzaam waren en dat het middeleeuwse rechtssysteem in de kern financieel was. Boetes waren gebruikelijker, en goedkoper, dan executies.
Een van de sterkste thema’s in het boek is faem: reputatie. Wie kon terugvallen op een netwerk van buren, familie of collega’s die een goed woordje deden, maakte kans op clementie. Wie dat netwerk niet had – vreemdelingen, rondtrekkende armen, arbeidsmigranten – stond zwak. Zo wordt Dievenland ook een boek over uitsluiting. De figuur van de ‘stelende vreemdeling’ fungeerde als zondebok, als symbool van moreel verval en sociale dreiging. Coomans laat zien hoe stedelijke overheden deze figuur gebruikten om hun eigen gemeenschap te beschermen en te definiëren. Strafrecht was niet alleen rechtspraak, maar ook politiek.
Bronverwerking
Wat Dievenland onderscheidt van veel populair-historische werken is de transparantie waarmee Coomans haar bronnen benadert. Ze reflecteert expliciet op de omstandigheden waaronder bekentenissen zijn afgelegd en op de beperkingen van het materiaal. We weten veel over de misdaden, maar weinig over de levens daarachter. Toch weet zij, juist door die lacunes zichtbaar te maken, een overtuigend beeld te schetsen van een mobiele, kwetsbare bevolkingsgroep die voortdurend balanceerde tussen overleven en criminaliteit.
Stijl
Stilistisch beweegt het boek zich knap tussen analyse en een beschrijving van met elkaar verbonden zaken. Gevallen zoals dat van Henric Koilgreve – een herbergbezoeker, kroegruziezoeker en uiteindelijk veelpleger – worden bijna literair uitgewerkt, zonder dat ze hun analytische functie verliezen. Coomans’ liefde voor de ‘underdog’ is voelbaar, maar nooit sentimenteel. Ze idealiseert haar personages niet; ze neemt ze serieus.
Toen en nu
Tegelijkertijd is Dievenland meer dan een historische studie. Door voortdurend parallellen te trekken met het heden – onze omgang met spullen, migratie, armoede en angsten – houdt Coomans haar lezers een spiegel voor. De middeleeuwse wereld blijkt in veel opzichten minder vreemd dan gedacht. Mensen leefden in hechte gemeenschappen, vertrouwden op sociale vangnetten en worstelden met vragen die ons nog steeds bezighouden. Wat maakt iemand tot een buitenstaander? Wanneer verdient iemand mededogen? En hoe rechtvaardig is een samenleving die haar meest kwetsbaren het hardst treft?
Bekroning
Dat Dievenland in 2025 werd bekroond met de Libris Geschiedenis Prijs is dan ook geen verrassing. Het boek slaagt erin academische diepgang te combineren met vertelplezier en maatschappelijke relevantie. Coomans toont dat je een samenleving pas werkelijk leert kennen wanneer je kijkt naar haar schaduwkanten – en naar de mensen die daarin proberen te overleven. Wie Dievenland leest, wandelt stapvoets door laatmiddeleeuwse steden, langs herbergen, kerken en markten, en ziet hoezeer het dagelijkse leven werd bepaald door spullen, relaties en reputatie. Het is een wandeling die niet alleen het verleden dichterbij brengt, maar ook het heden scherper in beeld zet.
Kees de Kievid
Dievenland won de Libris Geschiedenis Prijs 2025
Boek bestellen!
