Elselina – Marja Verbraak
La Contemporaine
Dit boek gaat over Elselina Versfelt (1776 – 1845), een Nederlandse domineesdochter die op haar twintigste jaar overspel pleegde, haar man verliet en naar Frankrijk vertrok. Daar noemde ze zich Ida Saint-Elme of La Contemporaine (De tijdgenote). In die tijd werd ze gezien als een losgeslagen vrouw. In het begin van de negentiende eeuw kleedde ze zich regelmatig als man en volgde de legers van Napoleon Bonaparte te paard. Ze had verhoudingen met Franse generaals uit Napoleons leger, zoals Michel Ney en Jean Victor Moreau. Ze was een uitgesproken aanhanger van Napoleon. Toen ze een jaar of veertig was schreef ze haar memoires vol pikante details over haar tochten en relaties. Ze werden in 1827 en 1828 gepubliceerd onder haar pseudoniem La Contemporaine.
Groot succes
Ze vond een uitgever, Pierre François Ladvocat, die inzag dat de pikante verhalen van Ida waarschijnlijk een groot lezerspubliek zouden trekken. Uiteindelijk verschenen er acht delen. Ladvocat was een gewiekste uitgever, die als een van de eersten het belang van reclame inzag. Hij liet aanplakbiljetten maken en adverteerde in bladen. Ida verdiende er goed aan en ze kon zich een luxe leven permitteren. Marja Verbraak trekt het waarheidsgehalte van grote delen van de memoires in twijfel. Allereerst vraagt ze zich af hoe Ida Saint-Elme in zo’n korte tijd zoveel boeken kon schrijven. Haar Frans was niet vlekkeloos en er kwamen ‘redacteuren’ aan te pas, meestal schrijvers die ook voor Ladvocat schreven, om de teksten te corrigeren. Het was niet ongebruikelijk dat die er dan ook zelf spannende of pikante stukken aan toevoegden. Ook vindt Verbraak veel bewijzen dat Ida Saint-Elme een fantaste was.
Egypte
Ondanks twijfels over het waarheidsgehalte van de memoires waren ze een succes, maar er moest een opvolgend boek komen, dus vertrok Ida naar Egypte. Ze zou in de voetsporen van Napoleon het land doorreizen en verhalen schrijven. Haar verslagen zouden weer worden gepubliceerd in een boek dat Ladvocat zou uitgeven. Haar verre reis was niet alleen een avontuur, maar ook een vlucht uit Frankrijk waar ze blootstond aan roddels en achterklap. Ze was Parijs al een tijdje ontvlucht en woonde in de Provence, omdat ze daar tot rust wilde komen. Maar ook daar werden haar boeken gelezen en ontkwam ze niet aan afkeuring.
“De Messager de Marseille schreef in augustus 1828 over een opstootje in een van de stedelijke boekhandels: Leopold (haar stiefzoon of geliefde, dat is onbekend gebleven) kreeg ruzie met een officier die denigrerende opmerkingen over haar maakte en toen Ida het geschreeuw hoorde (ze stond buiten de boekhandel te wachten), ging ze naar binnen en ontstond er bijna een handgemeen.”
Neergang
Elselina bestaat uit negen hoofdstukken die in totaal het leven van Ida Saint-Elme omvatten. In het zevende hoofdstuk beschrijft Verbraak de neergang van de populariteit van de boeken. Ida komt in conflict met haar uitgever, Pierre François Ladvocat. Hij gaf niet alleen populaire boeken uit, maar ook romans van literaire schrijvers uit die tijd. Die romans verkochten veel minder. De memoires van Ida Saint-Elme hielden de uitgeverij winstgevend tot ze naar Egypte vertrok. In 1831 stuurde ze de laatste verhalen over Egypte naar haar uitgever. La Contemporaine en Egypte werd geen succes. Pierre François Ladvocat leefde op een te grote voet. Hij gaf meer uit dan er binnenkwam en dat leidde uiteindelijk tot het faillissement van de uitgeverij. Ida spande processen tegen hem aan om haar geld te krijgen, maar tevergeefs.
Tegen koning Louis Philippe
Na de dood van Napoleon hoopte Ida Saint-Elme vurig dat een van zijn familieleden hem zou opvolgen. Dat gebeurde niet, want in 1830 werd de burgerkoning Louis Philippe de regerend vorst. Hij was van het huis van Orléans en had jarenlang in het buitenland gewoond. Hij moest de broze democratie waarborgen en in eerst instantie was Ida een aanhanger van de koning. Louis Philippe had het opgenomen voor generaal Ney, een ex-geliefde van Ida, die wegens verraad was geëxecuteerd. De koning had haar memoires gelezen, wat ze natuurlijk prachtig vond. Na haar terugkeer uit Egypte veranderde haar opvatting over de koning. Hij was in haar ogen een krenterige man die zijn onderdanen niets gunde. Ook werden opstanden in Parijs en Lyon door hem bloedig neergeslagen. Ze begon pamfletten tegen de koning te publiceren en uiteindelijk werd de grond te heet onder haar voeten. Ze vertrok naar Engeland. Daar woonde ze van 1834 tot 1844.
Brieven van de koning
In Engeland zette ze haar kruistocht tegen koning Louis Philippe voort. Ze beweerde in het bezit te zijn van brieven die de koning voor 1830 had geschreven waaruit zou blijken dat hij anti-Frans was en dat hij de pas veroverde kolonie Algerije wilde verkwanselen. Ze schreef satirische stukken in bladen die ze zelf publiceerde en die in London grif werden gelezen door andere bannelingen die Frankrijk waren ontvlucht. De brieven van Louis Philippe probeerde ze te verkopen, want ze had geld nodig. In Frankrijk ontstond er rumoer over de brieven en er kwam een groot proces. Het Procés des Lettres. Het is altijd onduidelijk gebleven of ze de brieven werkelijk in bezit had en of ze echt waren. Van tenminste één is aangetoond dat die overgeschreven was uit een boek. Uiteindelijk liep alles met een sisser af, maar in Engeland was ze als mogelijke vervalser ook niet meer welkom.
Brussel
In 1844 vertrok ze naar Brussel, de stad waar ze al eerder had gewoond. Haar gezondheid was erg achteruitgegaan. Ze kon nog maar weinig zien. In een katholiek rusthuis Het Réfuses des Ursulines, een oud klooster, bracht ze haar laatste jaren door. Als protestantse had ze zich wel eerst moeten laten bekeren tot het katholicisme, anders mocht ze er niet worden opgenomen. Op 19 mei 1845 stierf ze. Ze was toen bijna 69 jaar.
Meeslepend verhaal
Marja Verbraak heeft monnikenwerk verricht en een geweldig meeslepend verhaal op papier gezet. Achter in het boek staan 29 bladzijden met voetnoten en geraadpleegde literatuur en ook een personenregister, want in het boek worden honderden personen genoemd. Elselina is niet alleen een boek over een bijzondere vrouw, maar biedt ook een ruime blik op de Napoleontische tijd en de restauratie die daarop volgde. Het was een roerige periode waarin Elselina Versfelt zich thuis voelde. Zelf zei ze daarover: “Hoe goed u ook zoekt, u zult niet snel een leven vinden als het mijne.”
Hetzelfde geldt voor dit boek. U zult niet snel een beter boek over een bijzondere Nederlandse vrouw vinden. Dit boek verdient een groot lezerspubliek.
Boek bestellen!
