De strijd van Paul Sanders – Claartje Wesselink

Onbekend

Het is natuurlijk niet gek dat ik, en dat geldt waarschijnlijk ook voor de meeste lezers van dit stuk, Paul F. Sanders (1891–1986) niet kende. Dat gold namelijk ook voor historica Claartje Wesselink, die in haar verantwoording uitlegt hoe ze bij Sanders uitkwam. Ze werkte aan een boek over kunstenaars en de Duitse bezetting en “daar was hij opeens: in tijdschriften, boeken, archiefstukken, krantenknipsels. Een spil binnen de vooroorlogse kunstwereld, begreep ik, die al in 1933 begon met waarschuwen tegen de nazi’s.”
Samen met de veel bekendere Menno ter Braak en Eddy du Perron behoorde hij bij de eerste Nederlanders die inzagen dat de machtsovername van Hitler en de bijkomende terreur een gevaar vormden voor de democratie, niet alleen in Duitsland maar in heel Europa. Sanders en Ter Braak zouden in 1936 nog samenwerken aan een antinazi kunstenaarsproject.

Bankier?

Claartje Wesselink beschrijft uitgebreid Pauls jeugd in Amsterdam, zijn schoolgang en opvoeding. Hij was voorbestemd om in het bankwezen te gaan werken. In 1913 vertrok hij naar Berlijn en werkte daar korte tijd bij de Privatbank Carsch Simon & Co., een particuliere bank in Berlijn. Hij was er stagiair voor het inboeken van inkomende en uitgaande effecten. Wesselink noemt hem een onwillige bankier. Het liefst slenterde hij door de stad en bezocht er kunsttentoonstellingen en concerten. Als hij door zijn chef Hugo Simon bij hem thuis wordt uitgenodigd, komt hij in aanraking met diens kunstcollectie. Via Simon krijgt hij toegang tot nog meer kleine privémuseums en ziet er o.a. werken van Picasso, Braque en Klee. Een speciale plek in zijn hart verwerft Käthe Kollwitz, die de ellende van de Berlijnse krottenwijken genadeloos weergeeft.

Tante Tetta

In 1914 breekt de Eerste Wereldoorlog uit en het is een sombere tijd in Berlijn; voedselvoorraden stokten en weduwen van omgekomen soldaten doken op in het straatbeeld. Gelukkig heeft Paul connecties op het platteland. In Stahnsdorf, een dorpje in de buurt van Berlijn, woont zijn tante Tetta. De weduwe wordt zijn steun en toeverlaat en… “onder de vleugels van Tetta nam Paul een definitief besluit. Hij zou alles op alles zetten om een bestaan in de muziek op te bouwen. In zijn jeugd had hij vioollessen gehad, maar een professioneel violist zou hij nooit worden. Hij nam zich voor om over muziek te gaan schrijven in kranten, tijdschriften en boeken. […] Voor hem geen toekomst als bankier.”

Schrijven voor de arbeiders

In juni 1915 vertrok Paul uit Berlijn. Het duurde nog enkele jaren voordat hij de baan kreeg waar hij zo naar had uitgekeken. Hij mocht na een ontmoeting in 1918 met hoofdredacteur Ankersmit van dagblad Het Volk een paar artikelen op proef schrijven. Als die geplaatst zouden worden, mocht hij in dienst komen van die krant. Hij zou er over muziek en kunst gaan schrijven, twee ‘ondergeschoven kindjes’ bij Het Volk. De artikelen werden geplaatst en Sanders’ carrière als journalist begon. Niet alleen schreef hij over kunst en cultuur, maar hij componeerde zelf ook muziekstukken. Zijn artikelen in Het Volk hadden de intentie om kunst en cultuur naar de arbeiders te brengen. Het oude ‘verheffingsideaal’ speelde toen nog volop. In 1926 startte hij het tijdschrift De Muziek, dat hij samen met componist Willem Pijper volschreef. In 1927 werd zoon Ben geboren uit zijn huwelijk met Liesbeth Herzberg. Het huwelijk strandde in 1935.

D.O.O.D.

Sanders onderkende de dreiging van de nazi’s en schreef felle stukken in de krant, maar daar bleef het niet bij. In 1936 waren de Olympische Spelen in Berlijn. De Spelen waren al ver voor de machtsovername van Hitler aan Duitsland toegewezen. Het Olympisch Comité zat er danig mee in zijn maag. Er was ook een zogenaamde Kunstenaars-Olympiade waaraan volgens antifascistische kunstenaars niet moest worden deelgenomen. Een groep kunstvrienden kwam op het idee om tijdens de Spelen een protesttentoonstelling te houden. De naam werd: De Olympiade Onder Dictatuur, afgekort D.O.O.D. Er deden bijna honderdvijftig kunstenaars mee uit vele landen van over de hele wereld. De bekendste waren fotograaf Robert Capa, Max Ernst, Charley Toorop en Ossip Zadkine. Paul Sanders was een van de organisatoren en hij schreef er uiteraard over in Het Volk. Ter Braak hield er een toespraak. Eén van de inzendingen, een schilderij van Christopher Nevinson, siert de cover van dit boek.

Weg uit Nederland

Paul Sanders was van Joodse afkomst en moest lang onderduiken. Die periode was gruwelijk. Het lichtpuntje in die tijd was Sanders’ onderduik bij de Duitse Sibilla Elisabeth (Hilde) Surlemont, met wie hij een relatie kreeg, die tot aan haar dood in 1973 zou duren. Na de oorlog vertrokken de twee, teleurgesteld in de Nederlandse overheid die zich stortte in een oorlog – politionele acties genoemd – in Indonesië. Ze vestigden zich in de Verenigde Staten, waar toch ook weer problemen ontstonden. Het was de tijd van Joseph McCarthy, die het land van communisten moest zuiveren. Vanwege Pauls linkse standpunten werd zijn verblijfsvergunning niet verlengd. Het lukte hem via een kennis op het State Department om alsnog de verblijfsvergunning te krijgen.

Conclusie

Er waren gelukkig ruim voldoende bronnen om dit boek te schrijven. Toen Wesselink eraan begon, leefde zoon Ben nog; bovendien bleek het levensverhaal dat Sanders zelf schreef, op aanraden van Simon Carmiggelt – met wie hij bij Het Parool had gewerkt – van grote waarde. Het is dan ook opvallend dat uitgever Reinold Kuipers van Querido destijds geen brood zag in publicatie. Hij noemde Sanders weliswaar ‘een uitmuntend journalist’, maar geen schrijver van een boek. Gelukkig kon Wesselink daarnaast putten uit een schat aan archiefmateriaal. De strijd van Paul Sanders is daardoor rijk aan feiten en details, maar leest dankzij haar soepele stijl nergens zwaar. Wat vooral bijblijft, is het beeld van Sanders als een oprechte sociaaldemocraat, iemand die ook nu nog laat zien hoe je je leven met overtuiging en integriteit kunt vormgeven. Juist daarom is het zo waardevol dat Claartje Wesselink zijn ‘strijd’ aan de vergetelheid heeft ontrukt.

Pieter Feller

Uitgegeven door De Arbeiderspers

Meer Biografie & Autobiografie