Alles voor de reis – Adriaan van Dis
Liefde die geen plaats kreeg, maar altijd bleef
Reikhalzend heb ik uitgekeken naar de nieuwe Van Dis. Zodra het boek er was, liet ik alles uit mijn handen vallen om er meteen in te gaan lezen. Net zolang tot het uit was. Zoals altijd stelt Van Dis niet teleur. Alles voor de reis is een boek dat zich langzaam in je lijf nestelt en een steeds grotere plek in je hart inneemt. Adriaan van Dis noemt het een roman, maar wie het leest voelt onmiddellijk dat hier iets anders aan de hand is. De feiten zijn niet verzonnen en de emoties al helemaal niet. Wat Van Dis doet, is zijn herinneringen zo vormgeven dat ze leesbaar worden, zonder ze te temmen.
Memoir
Het resultaat is een boek dat enerzijds literatuur is die ademt als een memoir en anderzijds een memoir dat zich beschermt met de vrijheid van fictie. Centraal staat een liefde die nooit volledig mocht bestaan. Niet omdat zij minder was, maar omdat zij moest wijken voor zorg, schuld, loyaliteit en dreiging. De ‘Ander’ is altijd aanwezig, maar zelden zichtbaar. En juist dat bepaalt het ritme van de relatie tussen Adriaan en Eefje. Zij kiest niet. Hij blijft. Niet uit zwakte, maar uit zijn enorme liefde voor haar. Een liefde die zichzelf leert inperken. ‘Gelukkig met elke kruimel’ is geen klacht, maar een levenshouding.
Zonder rancune
Van Dis beschrijft niet alleen hun bijzondere liefde, maar ook de pijn van het gedeelde leven zonder ooit rancuneus te worden. Zelfs in het hospice, wanneer Eefje stervende is en de ruimte letterlijk en figuurlijk wordt gedeeld, blijft de toon zacht. Hun wapenspreuk, ‘laten we zacht zijn voor elkander’ is niet zomaar een zin, het is het morele hart van het boek. Om de pijn dragelijk te maken, wordt er bijna dagelijks gereisd. Niet om te ontsnappen, maar om te herinneren. Verhalen worden morfine. Afrika, het Midden-Oosten, het hoge noorden, noem maar op, het zijn geen exotische decorstukken, maar innerlijke landschappen waarin leven en werk samenvallen. Reizen, lezen of vertellen, het zijn manieren om betekenis vast te houden wanneer het lichaam loslaat.
Misschien blijft alleen het vertellen over
Van Dis mijdt grote woorden over dood en afscheid. Juist daardoor komt dit verhaal zo aan. Het hartverscheurende zit niet in de sterfscène zelf, (hoewel het koffiedrinken nooit op een ongelukkiger tijdstip had kunnen gebeuren en het me daardoor in mijn hart raakte) maar in de details, handen die zorgen, zinnen die niet worden teruggenomen, de weigering om ‘nu alvast iets door te strepen’. Zelfs in het sterfhuis wordt door beiden niet geklaagd, niet gezeurd, er wordt liefdevol gedragen. Wanneer Eefje uiteindelijk het hospice verlaat, voelt het boek niet afgerond, maar juist open. Alsof de reis doorgaat, maar zonder bestemming. Hier eindigt niet de liefde, maar misschien wel de reislust. Misschien blijft alleen het vertellen over.
Alles voor de reis is een ontroerend, oprecht, liefderijk en moedig boek. Niet omdat het alles onthult, maar omdat het laat zien wat het kost om zacht te blijven in omstandigheden die daar eigenlijk geen ruimte voor laten. Het is een boek dat je niet dichtslaat, je legt het heel zacht naast je neer, met het gevoel dat deze geweldige schrijver je even heeft toegelaten bij iets dat diep in zijn leven en lijf verankerd zit. Dank je wel, Adriaan van Dis.
Vanmorgen luisterde ik ‘Nieuwsweek-end’ van vorige week terug. Mieke v.d.Weij interviewt van Dis over ‘Alles voor de reis’ ze vraagt wel: heb je over de situatie met ‘De Ander’ gesproken (antw.: nee, het was onbespreekbaar), maar ze vraagt niet door: ik zou graag een reactie van v.Dis horen op de directe vraag: heb je toestemming gevraagd aan hem? ik kreeg de indruk dat hij dat niet gedaan had en daarom ga ik het boek voorlopig niet lezen. Dat v. Dis dit boek ‘moest’ schrijven voor de verwerking begrijp ik, maar hij had het erna ook in de kast kunnen leggen en nog ns n jaartje of wat kunnen wachten met publicatie. Wellicht was er nog iets moois tussen hem en ‘de ander’ gebeurd, de man die tenslotte deze mooie liefde mede mogelijk heeft gemaakt. Ik had graag v.Dis’ gedachten gehoord over de vraag: hoe belangrijke is het je lezers dit geschenk te geven, terwijl je hiermee wellicht die ander pijn doet en mogelijk zijn rouwproces verstoort?
Van Dis hoorde tot de Nederlanders die zonder al te veel nadruk essentiele waarden als integriteit, beschaving en moraal hoog in het vaandel had staan, en daarmee bijdroeg aan een leefbare samenleving, zoals ons nú, helaas meer dan ooit duidelijk wordt, hij dacht na en schreef o.a. over racisme over huiselijk geweld enzo zonder platitudes.
Het pijlsnel na de dood van zijn geliefde publiceren van deze roman lijkt me -verdrietig genoeg- niet onder die essentiele waarden te vallen..
Net als Van Dis, hoort die ‘Ander’ voor mij bij de mensen die mijn wereld leefbaar maakten: hij verhief met zijn volstrekt eigen humor gekkigheid en onzin tot hoge, hier en daar abstracte Kunst én Pret, waarvoor mijn grote dank!
Dank voor je reactie, fijn dat je mijn recensie zo op prijs hebt gesteld!
ben het volledig eens met deze knappe recensie. Heb het boek echter wel even kunnen wegleggen. Ga het cadeau geven aan iemand in Amerika die goed Nederlands leest. Adriaan van Dis is goed en hij mag van mij altijd doorschrijven.